shine zvil
Ãàõàéí àæ àõóéí ìàë ýìíýëýã, àðèóí öýâýð ýð¿¿ë àõóéí àñóóäàë
Ìàë ýìíýëãèéí õ¿ðýýëýíãèéí Õàëäâàðò ºâ÷èí äàðõëàà ñóäëàëûí ëàáîðàòîðè
ÝØÀ äîêòîð (Ph.D) Á.Íàðàíãýðýë
1990 îíîîñ ºìíº óëñûí òºâëºðñºí òºëºâëºãºº ¸ñîîð ãàõàéí çàâîäóóä àìæèëòòàé õºãæèæ áàéñàí áºãººä ñ¿¿ëèéí 15 æèëä ìàíàé óëñûí õýìæýýãýýð ãàõàéí òîî ýðñ öººð÷ áàðàã 15 äàõèí áàãàññàí áàéíà.
Òºâëºðñºí òîì àæ àõóéíóóä 1990-èýä îíû ¿åä òîõèîëäñîí ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýëýýñ øàëòãààëàí óñòàæ, õóâü õ¿í áîëîí æèæèã àìèíû àæ àõóéíóóä ãàõàé ¿ðæ¿¿ëýõ áîëñîí íü ãàõàéí ºâ÷ëºëèéí òóõàé ìýäýýëýë àâàõ, øèíæèëãýýíä õàìðóóëàõ, îíîøëîõ, ýì÷ëýõ áîëîí àðèóí öýâýð, ìàë ýìíýëãèéí õÿíàëò òàâèõ àñóóäàëä èõýýõýí õ¿íäðýë ãàð÷, óëìààð ýíý ÷óõàë àæèë íýã õýñýã õóãàöààíä áàðàã õèéãäýõã¿é îðõèãäñîí áàéâ.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàõàéí àæ àõóé äàõèí ñýðãýæ çàðèì íýã êîìïàíè òîìîîõîí àæ àõóé áàéãóóëàí àæèëëóóëæ ýõëýñýí áºãººä ãàäààä îðíóóäààñ ãàõàéã ¿ðæ¿¿ëëýãèéí çîðèëãîîð èìïîðòëîõ áîëñîíòîé õîëáîãäîí çàðèì çîîíîç ºâ÷íèé àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ ýõëýýä áàéíà.
Ãàõàé íü èõýâ÷ëýí âèðóñýýð ¿¿ñãýãääýã óóøãèíû ¿ðýâñýë, ãàñòðîýíòåðèò, Àóåñêèéí ºâ÷èí, ãàõàéí õàìðûí õàòèíãàðàë, ìÿëçàí, ø¿ëõèé, íÿíãààð ¿¿ñãýãääýã ñàëìîíåëë¸ç, êîëèáàêòåðèîç, áðóöåëë¸ç, äèçåíòåðè, ëåïòîñïèðîç, öóñàí õàëäâàð, ¸ëîì, áîîì, ñ¿ðüåý, äèïëîêîêêèéí õàëäâàð, ïàðàçèòààð ¿¿ñäýã àñêàðèäîç, òðèõîöåôàëë¸ç, ýçîôàãîñòîìîç, ýêèíîêîêêîç, ôèíîç, òðèõí¸ëë¸ç çýðýã ºâ÷í¿¿äýýð ºâ÷èëäºã. Ãàõàéí àæ àõóéä ìÿëçàí, ñàëìîíåëë¸ç, êîëèáàêòåðèîç, öóñàí õàëäâàð çýðýã õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä ãàðñàí òîõèîëäîëä àæ àõóé òýð ÷èãýýðýý ñ¿éðýõ íü áèé. Äýýðõè ºâ÷í¿¿ä íü ìàë àìüòíààñ õ¿íä äàìæèí õàëäâàðëàäàã çîîíîçóóä ó÷èð õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë óëñ îðíû ýäèéí çàñàãò àþóë ó÷ðóóëäàã áàéíà.
1984, 1990 îíóóäàä Óëààíáààòàð õîòûí Ãàõàéí çàâîäûí ñ¿ðýãò ñàëìîíåëë¸ç ãàð÷ ìàø îëîí ãàõàé ¿õñýí áºãººä 1995 îíä Óëààíáààòàð õîòûí “Ãàíäàí ñî¸î” ãàõàéí àæ àõóéä öóñàí õàëäâàð, ìÿëçàí, ñàëìîíåëë¸ç ºâ÷í¿¿ä õàì áàéäëààð ãàð÷ á¿õ ãàõàéãàà óñòãàí ýäèéí çàñãèéí èõýýõýí õîõèðîë àìñàæ áàéæýý. Ýíý àæ àõóé ÎÕÓ-ààñ äàõèí ãàõàé àâ÷èð÷ ¿ðæ¿¿ëýí 1800 îð÷èì òîëãîéä õ¿ðñýí áîëîâ÷ 1999 îíä ìºí äýýðõè ºâ÷èí ãàð÷ ãàõàéãàà á¿ð ìºñºí óñòãàæýý.
2006 îíä Ýðäýíýòèéí ãàõàéí àæ àõóé, 2008 îíä “Àãðî – Ýêî” êîìïàíû ãàõàéí ýð÷èìæ¿¿ëñýí àæ àõóéíóóäàä áàêòåðûí áîëîí âèðóñûí ãàðàëòàé õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä ãàð÷ ãàõàé îëíîîð õîðîãäñîí ó÷èð óã àæ àõóéíóóä íü ¿éë àæèëëàãààãàà çîãñîîñîí ãàøóóí òóðøëàãà áàéíà.
Ìàíàé ãàõàéí àæ àõóéíóóäàä èõýâ÷ëýí ãàõàéí ñàëìîíåëë¸ç, êîëèáàêòåðèîç, ø¿ëõèé, ìÿëçàí, ãàõàéí àìüñãàëûí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí çàìûí ýðõòíèé õàì øèíæ çýðýã õýäýí õýäýí õóðö õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä ãàð÷ ýäèéí çàñãèéí èõýýõýí õîõèðîë ó÷ðóóëæ áàéíà.
1. Ãàõàéí ñàëìîíåëë¸ç
Ãàõàéí ñàëìîíåëë¸ç íü äýëõèé äàÿàð ºðãºí òàðõñàí ãàõàéí àæ àõóéä ýäèéí çàñãèéí ¿ëýìæ õîõèðîë ó÷ðóóëàí àæ àõóé ýðõëýã÷èäèéí ñàíààã èõýýð çîâîîäîã, çîîíîç õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí íýã þì. Ìàíàé óëñûí ãàõàéí çàâîäàä 1984, 1990, 1995, 1999 îíóóäàä ñàëìîíåëë¸ç ãàð÷ àæ àõóéã òýð ÷èãýýð íü ñ¿éð¿¿ëæ áàéæýý. 2006 îíä Ýðäýíýòèéí Ãîê-èéí ãàõàéí òóñëàõ àæ àõóéä ìºí ýíý ºâ÷èí ãàð÷ òóñ àæ àõóéí ãàõàé á¿ðýí óñòñàí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàõàéí òîì æèæèã àæ àõóéíóóäàä ýíý ºâ÷èí áàéíãà øàõàì ãàð÷ áàéãàà áîëîâ÷ óëñûí õýìæýýíèé íýãäñýí ìýäýýëýë ñóäàëãàà õàíãàëòã¿é áàéíà.
Ãàõàéí ñàëìîíåëë¸çûã èõýâ÷ëýí Salmonella cholerea suis, S.typhi suis ¿¿ñãýæ õóðö, õóðöàâòàð, àðõàã õýëáýðýýð ºâ÷èë¿¿ëäýã. Óã ºâ÷èíä 2-3 äîëîî õîíîãòîéãîîñ 4-6 ñàðûí áîéæèëòòîé òîîðîé èõ ìýäðýã áºãººä íàñ ã¿éöñýí ãàõàéä èõýâ÷ëýí òýæýýëèéí õîðäëîãî ¿¿ñãýõ áà õýä õýäýí âèðóñò ºâ÷íèé äàãóóë áîëäîã. ßëàíãóÿà ìÿëçàí, öóñàí õàëäâàð çýðýã ºâ÷íèé ¿åä õî¸ðäîã÷ õàì õýëáýðýýð ºâ÷èëæ ãàõàéã îëíîîð íü ¿õ¿¿ëäýã áàéíà.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ãîë àðãà õýìæýý íü ýð¿¿ë ñ¿ðãýýñ ºâ÷òýéã òóñãààðëàõ, ºâ÷èí ãàðñàí àæ àõóéä õîðèî öýýð òîãòîîõ, ýð¿¿ë ñ¿ðãèéã âàêöèíäàõ ÿâäàë þì.
2. Ãàõàéí Êîëèáàêòåðèîç
Êîëèáàêòåðèîç íü òºë ìàë ãîëäóó òàñðàëòã¿é ÷àöãà àëäàõ, á¿õ áèå íü õ¿÷òýé õîðäîõ õýëáýðýýð èëýðäýã õóðö õàëäâàðò ºâ÷èí.
Íÿëõ òîîðîé èõýýð ºâ÷èëíº. Òîîðîé ÷àöãà àëäàõ, õîðäîõ çýðãýýð ºâ÷èëíº. ̺í õî¸ðäîã÷ õàëäâàð ÷èõíèé ¿ðýâñýë, óóøèãíû ¿ðýâñýëýýð ºâ÷èëíº.
Óðüäèëàí ñýðãèéëýëòýíä êîëèáàêòåðèîç áà ñàëüìîíåëë¸çûí õîñ öýíýãò âàêöèí õýðýãëýäýã.
3. Ãàõàéí ø¿ëõèé
Apthae epizooticae íü àìíû õºíäèé, àðàã ÿñíû áóë÷èíãèéí ñàëñò á¿ðõýâ÷, òóðóóíû ñàëàà, äýëýíãèéí àðüñíû öýâð¿¿ò ¿ðýâñýë õýëáýðýýð èëýð÷ èõýýð õàëóóðäàã á¿õ òºðëèéí ñàëàà òóóðàéòàí àìüòäûí õóðö õàëäâàðò ºâ÷èí. Äýýä çýðãèéí õàëäàìòãàé ÷àíàðòàé.
ÐÍÕ àãóóëñàí âèðóñýýð ¿¿ñãýãääýã. ªâ÷èëñºí ãàõàéí õºë òóóðàéí çàâñðûí àðüñàíä ýõëýýä óëààí òîëáî ¿¿ñ÷ òýð íü öýâð¿¿ áîëæ õóâèðààä øèíãýíýýð ä¿¿ðíý. Ýíý öýâð¿¿ íü õàãàð÷ øàðõ ¿¿ñãýõ áà õºë íü õàëóóí, áàãà çýðýã õàâäàðòàé ýìçýã áîëíî. Ø¿ëõèéãýýð ºâ÷èëñºí ìýãæíèé äýëýí õºõíèé àðüñ, çàðèì ¿åä àìíû ñàëñòàä öýâð¿¿ ãàðäàã. Íàñ ã¿éöñýí ãàõàéí ø¿ëõèé 8-25 õîíîã ¿ðãýëæèëíý. Ø¿ëõèéãýýð ºâ÷èëñºí òîîðîéí èõ áèåèéí àðüñàíä èõ õýìæýýíèé òàëáàé õàìàðñàí öýâð¿¿ ¿¿ñýõ òîõèîëäîë áàéäàã.
Áîãèíî õóãàöààíä îëîí ãàõàé ºâ÷èëíº. Ìàë÷äûí õóâöàñ õýðýãñýë, ìàëûí òîíîã, òýýâðèéí õýðýãñýë, øóâóó áîëîí ø¿ëõèéãýýð ºâ÷èëäºãã¿é àìüòíààð äàìæèí õàëäâàðëàõ àþóëòàé.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòýíä îëîí õóâèëáàð âàêöèí õýðýãëýäýã.
4. Ãàõàéí ìÿëçàí
Ìÿëçàí íü õóðö õýëáýðýýð òóñâàë ñåïòèöåìè áîëæ öóñ õàðâàäàã, õóðöàâòàð áîëîí àðõàã õýëáýðýýð òóñâàë óóøèã áà ãýäýñíèé ¿ðýâñýë õýëáýðýýð èëýðäýã äýýä çýðãèéí õàâüòàëò õàëäâàðò ºâ÷èí.
Òîãàâèðàäûí ÿçãóóðûí ïåñòèâèðóñûí òºðºëä õàìààðäàã ÐÍÊ àãóóëñàí âèðóñýýð ¿¿ñãýãäýíý.
Ãàõàéã ìàë ýìíýëýã, àðèóí öýâðèéí ìóó íºõöºëä ìàëëàñíààñ ìÿëçàí òàðõàæ äýëãýðäýã áºãººä æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä ãàð÷ áîëíî.
1995-1996 îíä ìàíàé óëñàä ìÿëçàíãèéí òîì ýïèçîîò ãàð÷ Ñýëýíãý àéìàã çýðëýã ãàõàéãàà äóóñãàñàí áàéíà.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòýíä ìàíàé îðîí Ñóâàê âàêöèíûã õýðýãëýäýã. Ìÿëçàíãààð ºâ÷èëæ ýäãýñýí ãàõàé íàñàí òóðøèéí äàðõëààòàé áîëæ äàõèí ºâ÷ëºõã¿é.
5. Ãàõàéí àìüñãàëûí áà íºõºí ¿ðæèõ¿éí çàìûí ýðõòíèé õàì øèíæ
Ãàõàéí àìüñãàëûí çàìûí ýðõòýí ¿ðýâñýõ, õýýë õàÿõ, ¿õñýí òºë ãàðàõ, òºðºõ õóãàöàà íü àëäàãäàõ çýðýã øèíæ òýìäãýýð èëýðäýã õàâüòàë õàëäâàðò ºâ÷èí þì.
1987 îíä ÀÍÓ, Êàíàäàä ãàõàé õýýë õàÿõ, àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é òîîðîé òºðºõ, àìüñãàëûí çàìûí ýðõòýí íü ¿ðýâñýõ øèíæ òýìäýãòýé ºâ÷èí ãàð÷ áàéñàí áºãººä èéì øèíæ òýìäýãòýé ºâ÷èí Õîéò Àìåðèê áà Åâðîïîä îíîøëîãäñîíûã “Ãàõàéí íóóö ºâ÷èí” ãýæ íýðëýæ áàéâ. Ãîëëàíäàä ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéã àíõ ãàðãàí àâ÷ îíîøëîñîí áàéíà.
ªâ÷èëñºí ãàõàé õîîë òýæýýëä äóðã¿é áîëîõ, õýýëòýé ìýãæ õóãàöààíààñàà ºìíº òºðºõ áà õýýë õàÿõ, õàëóóðàõ, àìüñãàëûí çàìûí ýðõòýí ¿ðýâñýõ øèíæ òýìäýã ¿ç¿¿ëíý. Õºõ òîëáî á¿õ áèåýð íü òàðàõ áà õýä õîíîãèéí äàðàà àðüñíû ºí㺠õºõ áîëäîã. Ãàõàéí íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàð àëäàãäàíà. Çàðèì àæ àõóéä ìýãæ 100% õýýë õàÿíà.
Îëîí ãàõàé ºâ÷èëñºí ¿åä á¿õ ãàõàéä äàðõëàà òîãòäîã.
Ãàõàéí àæ àõóé ýðõýëæ áóé ãàçðóóäûí ãîë àíõààðàõ ç¿éë¿¿ä
1. Ãàõàéí áàéðûã ìàë ýìíýëýã, ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãàõóéö äóëààíòàé, áàéðíû áè÷èë óóð àìüñãàë áîëîõ àãààðûí òåìïåðàòóð, õàðüöàíãóé ÷èéã, ãýðýëò¿¿ëãèéã øààðäëàãûí õýìæýýíä áàéëãàõ. ¯¿íä: áàéðíû åðºíõèé õýìæýý, õàíû çóçààí, íèìãýí, õààëãà, öîíõ, äýýâýð, ñàëõèâ÷íû õèéö, äóëààëãà õàìààðíà.
2.Òýæýýë òàâüæ ºãºõ, ÿëãàäàñ çàéëóóëàõ, áàéãóóëàìæóóäûí ¿éë àæèëëàãààíû íèéëýìæ çîõèöîë ñàéí áàéõ.
3.Ãàõàé íýã äîð îëíîîð áàéðëàñíààñ òýäíèé àìüñãàë ÿëãàäàñíààñ ÿëãàðàí ãàðñàí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, øèâòýð áîëîí õ¿õýðò óñòºðºã÷ çýðýã õîðò õèéí¿¿ä èõýýð ¿¿ññýíýýñ ãàõàéí àìüñãàëûí çàìûí ñàëñò á¿ðõýâ÷èéã öî÷ðîîí õóóðàéøóóëäàã. Ìåòàí çýðýã õèé íü àìüñãàëûí çàìûí ýìãýã ¿¿ñãýõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã ó÷èð àãààðæóóëàëòûã á¿ðýí ÿâóóëæ ÷àäàõóéö ñàëõèâ÷ààð ñàéí õàíãàõ õýðýãòýé.
4.̺í èéì íºõöºëä àãààð äàõü áè÷èë áèåòí¿¿äèéí òîî èõýññýíýýñ ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ íÿíãóóä èäýâõèæèí õàëäâàðëóóëàõ, õàëäâàð àâñàí òîõèîëäîëä õàëäâàð õóðäàí õóãàöààíä òàðõàæ ãàõàéã îëíîîð ºâ÷ë¿¿ëýõ öààøèëáàë ¿õ¿¿ëýõ àþóëòàé.
Ãàõàéí áàéðíû àãààðûí óðñãàë õóðä èõñýæ, òåìïåðàòóð áóóðàõ, õàðüöàíãóé ÷èéãøèë äýýøëýõ çýðýã íü áèå ìàõáîäèéí äóëààí çîõèöóóëàëòàíä ìóóãààð íºëººëæ, èë÷èéí àëäàãäàëûã èõýñãýõ çàìààð áîäèñ ñîëèëöîîíû õÿìðàë ¿¿ñãýäýã. Èéìýýñ ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéðàíä áàéëãàæ áàéðíû àðèóòãàë öýâýðëýãýýã òîãòìîë õèéæ ÿëãàäàñûã áàéíãà ãàäàãøëóóëæ áàéõ íü ÷óõàë.
5. Ãàõàéí òýæýýë íü ñòàíäàðòûí äàãóó öýâýð, õóóðàé îð÷èíä õàäãàëñàí àëü áîëîõ øèíý, øèìò, òýæýýëëýã, âèòàìèíëàã ÷àíàð ñàéòàé áàéõ ¸ñòîé.
2006-2007 îíóóäàä Õÿòàäààñ îðóóëæ èðæ áàéñàí õýä õýäýí òýæýýëä íÿí ñóäëàëûí øèíæèëãýý õèéæ ¿çýõýä áàêòåðè, 캺ãºíöºðººð ìàø èõ õýìæýýãýýð áîõèðäñîí áàéñàí. ̺í õîð ÿëãàðóóëàã÷ õëîñòðèäóóä èëýð÷ áàéâ. (Õÿòàä êîíöåíòðàöè, õîðãîëæèí òýæýýë, ìàõ ÿñíû ãóðèë (2 ÿíç á¿ä¿¿í, íàðèéí øèðõýãòýé) íýìýëò òýæýýë, Granito, Precase)
6. Ãàõàéí àæ àõóé ýðõýëæ áóé àæ àõóéí íýãæ, õóâü èðãýä ãàõàéí ñ¿ðãýý ìàë ýìíýëãèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý áîëîõ òºëºâëºãººò òàðèëãà, òóóëãàëòàíä òîãòìîë õàìðóóëàõ õýðýãòýé.
7. Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä õàìðóóëñàí çîõèõ áàðèìò áè÷èã ãýð÷èëãýýã áàéíãà á¿ðä¿¿ëæ îðîí íóòãèéíõàà ìàë ýìíýëýãòýé õàìòðàí àæèëëàõ íü çàõ çýýëä ÷àíàð ñàéòàé, ýð¿¿ë àõóé, ìàë ýìíýëãèéí àðèóí öýâðèéí øààðëàãà õàíãàñàí áàòàëãààò á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ þì.
Ãàõàéã öààø áîðëóóëàõ, øèíýý𠺺ð ãàçðààñ øèëæ¿¿ëýí àâàõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîðëóóëàõ , õýðýãëýõ çýðýãò ãàðàë ¿¿ñëèéã òîäîðõîéëñîí áè÷èã áàðèìò, çîîíîç ºâ÷íèé áîëîí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí ìàë ýìíýëãèéí øèíæèëãýýíèé ä¿í ÷óõëààð øààðäàãääàã òóë ýäãýýðèéã çàéëøã¿é õèéëãýæ á¿ðä¿¿ëæ ìàë ýìíýëãèéí õÿíàëòàíä áàéëãàõ íü íýí ÷óõàë þì.
̺í õàëäâàðò ºâ÷èí ãàðñàí òîõèîëäîëä ìàø õóðäàí õóãàöààíä çîõèõ áàéãóóëëàãóóäàä ìýäýãäýæ øóóðõàé àðãà õýìæýý àâàõóóëàõ øààðäëàãàòàé.
8. Ãàõàéí àæ àõóéä àæèëëàæ áóé àæèë÷èäàä ìàë ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû ìýäëýã ýçýìø¿¿ëæ òýäãýýðò ãàõàéí àæ àõóéä áàéíãà òîõèîëääîã áîëîí øèíýýð ãàð÷ áóé õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí òàëààð òîäîðõîé õýìæýýãýýð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ áàéõ íü ç¿éòýé.
Ýäãýýð ç¿éëñèéã ä¿ðýì æóðìûí äàãóó õèéëãýýã¿éãýýñ àæ àõóéíóóä èõýýð õîõèð÷ õààëãàà áàðèõ õ¿ðòýë ýäèéí çàñãèéí áîëîí áóñàä õîõèðîëóóäûã àìñàõ ÿâäàë ãàðñààð áàéíà. ßëàíãóÿà õèë äàìæóóëàí õóäàëäàà õèéõ ãàäíààñ ãàõàé îðóóëæ èðýõýä îíöãîé àíõààð÷ çàéëøã¿é ìàë ýìíýëýã, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí õÿíàëòûí äîð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý íü çºâõºí ãàõàéí àæ àõóéí õýìæýýíèé àñóóäàë áóñ íèéò Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä , àþóëã¿é áàéäàëòàé õîëáîîòîé.
Äýýð äóðüäñàí ñàíàìæóóäûã ãàõàéí àæ àõóéíóóä ìºðäºí àæèëëàæ ÷àäâàë ìàë ýìíýëãèéí øààðäëàãà õàíãàñàí, ýð¿¿ë àþóëã¿é , ÷àíàðòàé ãàõàéí ìàõ ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õ¿í àìûã õàíãàæ , çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé áºãººä òóõàéí àæ àõóé ýðñäýëã¿é áàéæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëò íü ºíäºð áàéõààñ ãàäíà íýð õ¿íä íü ºñºæ áèçíåñ íü àøèãòàé áàéõ áîëíî.
